सम्पादकीय: पृथ्वी जयन्तीको सान्दर्भिकता

हरेक वर्ष पुस २७ गते मनाइने पृथ्वी जयन्ती नेपाल एकीकरणका अभियन्ता राजा पृथ्वीनारायण शाहप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने मात्र दिन होइन, आधुनिक नेपालको अस्तित्व, पहिचान र राष्ट्रिय एकताको स्मरण गर्ने ऐतिहासिक अवसर पनि हो। बदलिँदो समय, राजनीतिक बहस र वैचारिक मतभेदका बीच पनि पृथ्वी जयन्तीको सान्दर्भिकता अझ गहिरिँदै गएको छ।
पृथ्वीनारायण शाहले विखण्डित स-साना राज्यहरूलाई एकीकरण गरी नेपाललाई एउटा सार्वभौम राष्ट्रको रूपमा स्थापित गरे। यदि त्यो एकीकरण नभएको भए आजको नेपाल न त राजनीतिक रूपमा सशक्त हुन्थ्यो, न त भौगोलिक रूपमा अखण्ड रहन सक्थ्यो। त्यसैले पृथ्वी जयन्ती केवल एउटा व्यक्तिको जन्मदिन नभई राष्ट्र निर्माणको ऐतिहासिक आधारशिला हो।
आजको नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भए पनि राष्ट्र, राष्ट्रियता र सार्वभौमिकताको मूल्य उस्तै महत्त्वपूर्ण छन्। यही सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहले दिएका ‘दिव्य उपदेश’ अझै सान्दर्भिक देखिन्छन्। “नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी हो” भन्ने अवधारणाले आज पनि सामाजिक सद्भाव, समावेशिता र राष्ट्रिय एकताको सन्देश दिन्छ। विविध जाति, भाषा, संस्कृति र भौगोलिक विशेषताबीच एकतामा नै नेपालको शक्ति निहित छ भन्ने कुरा अहिले झनै महत्वपूर्ण बनेको छ।
त्यसैगरी, “नेपाल दुई ढुंगाबीचको तरुल हो” भन्ने कूटनीतिक दृष्टिकोण आज पनि नेपालको परराष्ट्र नीतिका लागि मार्गदर्शक सिद्धान्त हो। ठूला शक्तिराष्ट्रहरूबीच सन्तुलित, स्वतन्त्र र राष्ट्रिय हित केन्द्रित कूटनीति अवलम्बन गर्नु आजको आवश्यकता हो, जुन पृथ्वीनारायण शाहले सयौँ वर्षअघि नै चेतावनीका रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए।
यद्यपि पृथ्वी जयन्तीलाई लिएर समाजमा मतभेद पनि देखिन्छ। कतिपयले यसलाई राजतन्त्रसँग जोडेर विवादित बनाउने प्रयास गर्छन् भने कतिपयले इतिहासलाई सम्पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न खोज्छन्। तर इतिहासलाई वर्तमान राजनीतिक चस्माबाट मात्र हेर्नु न्यायसंगत हुँदैन। इतिहासबाट सिक्ने, सकारात्मक पक्ष आत्मसात गर्ने र कमजोरीहरूबाट पाठ लिने परिपक्वता आजको समाजलाई आवश्यक छ।
पृथ्वी जयन्तीलाई कुनै एक वर्ग, शासन प्रणाली वा विचारधाराको पर्व बनाउने होइन, सम्पूर्ण नेपालीको साझा राष्ट्रिय दिवसका रूपमा बुझिनु जरुरी छ। यस दिनले हामीलाई राष्ट्रिय एकता, स्वाभिमान, आत्मनिर्भरता र देशप्रतिको जिम्मेवारी सम्झाउने अवसर दिन्छ।
अन्ततः, पृथ्वी जयन्ती मनाउनु भनेको विगतको महिमा गान मात्र होइन, वर्तमानको समीक्षा र भविष्यको दिशानिर्देश तय गर्नु हो। इतिहासलाई सम्मान गर्दै लोकतान्त्रिक मूल्य, समावेशी सोच र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्न सके मात्र पृथ्वी जयन्तीको वास्तविक सार्थकता स्थापित हुनेछ।